Zorin OS برای کسی که تازه از ویندوز می آد؛ انتخاب خوبیه یا نه؟

اگه بیشتر کارت مرورگر، آفیس سبک، فیلم و کارهای روزمره است و می خوای لینوکس رو بدون شوک امتحان کنی، Zorin OS یکی از نرم ترین نقطه های شروعه. ولی اگه کارت به یه نرم افزار خاص ویندوزی بنده، اول باید ببینی اون نرم افزار روی لینوکس جایگزین داره یا نه. Zorin ظاهر و رفتار ویندوز رو شبیه می کنه، اما زیر پوست همچنان لینوکسه: نصب برنامه، به روزرسانی و رفع مشکل شیوه خودش رو داره.

هدف این نوشته اینه که قبل از پاک کردن ویندوز بدونی این توزیع برای کدوم دسته از کاربرها مناسبه و برای کدوم نه، و کجاها باید منتظر یادگیری باشی.

قبل از دانلود: سه سؤال که جواب رو تعیین می کنن

سؤال هایی که درباره رفتن از ویندوز به لینوکس زیاد می شنویم تقریباً همیشه یه شکل دارن: «نصبش سخته؟»، «برنامه هام کار می کنه؟»، «اگه گیر کردم چی؟». این سه تا رو به سه سؤال دقیق تر تبدیل کن:

1. روزانه با چه نرم افزارهایی کار می کنی؟ اسم ببر، نه دسته. «نرم افزار حسابداری» کافی نیست؛ اسم دقیقش رو بنویس.
2. مجبوری فایل هات رو با بقیه رد و بدل کنی؟ مثلاً Word و Excel که همکار یا مشتری برات می فرسته.
3. وقتی چیزی خراب شد، کسی هست که کمکت کنه، یا وقت و حوصله جستجو داری؟

یه تشبیه بگم که انتظارت رو تنظیم کنه. Zorin مثل رفتن به خونه ایه که چیدمان اتاق هاش شبیه خونه قبلیته، ولی کلید برق و شیر آب جای دیگه ایه. هفته اول راحت راه می ری، اما هر چند وقت یه بار وسط تاریکی دنبال کلید می گردی. این اتفاق عادیه و به معنی انتخاب اشتباه نیست.

Zorin OS کجا واقعاً شوک رو کم می کنه

چیزی که اولین بار توجه همه رو جلب می کنه چیدمانه: نوار پایین، دکمه منوی شروع، سینی سیستم با ساعت و آیکون ها. ابزار تنظیم ظاهر (Zorin Appearance) بهت اجازه می ده بین حالت شبیه ویندوز و چیدمان های دیگه جابه جا بشی. یه نکته رو حتماً چک کن: بعضی چیدمان ها ممکنه فقط در نسخه پولی باشن، و این بسته به نسخه فعلی فرق می کنه. از صفحه رسمی ببین کدوم ها در نسخه رایگان هست.

برای کارهای ساده هم لازم نیست ترمینال باز کنی. مرورگر، پخش کننده فیلم، LibreOffice و فروشگاه نرم افزار یا آماده ان یا با چند کلیک نصب می شن. کسی که فقط وب می گرده، فایل می بینه و سند می نویسه، هفته اول کمتر از چیزی که فکر می کنه احساس غریبگی می کنه.

نکته سوم سبک بودن نسبیه. روی لپ تاپ قدیمی تر معمولاً روون تر از ویندوز سنگین جواب می ده. ولی حداقل سخت افزار از نسخه ای به نسخه دیگه عوض می شه، پس قبل از نصب عدد دقیق رو از سایت رسمی نسخه فعلی بخون و به حافظه ات اعتماد نکن.

یه مزیت کمتر دیده شده هم هست: Zorin روی پایه Ubuntu ساخته شده. یعنی خیلی از آموزش ها و جواب های اینترنتی که برای Ubuntu نوشته شدن، معمولاً روی Zorin هم جواب می دن. وقتی گیر کنی و بخوای جستجو کنی، این خیلی به کارت میاد.

جایی که باز هم باید یاد بگیری

نصب برنامه یه منطق دیگه داره

توی ویندوز فایل exe رو دانلود می کنی و next می زنی. توی لینوکس چنین چیزی نداری، و اشتباه رایج دقیقاً همین جاست: فایل exe رو دانلود می کنن، دو بار کلیک می کنن و وقتی چیزی نصب نمی شه فکر می کنن سیستم خرابه.

راه های اصلی نصب اینا هستن:

• فروشگاه نرم افزار: اولین جای جستجو. ساده ترین و مطمئن ترینه.
• Flatpak: بسته هایی که همراه کتابخونه های خودشون میان. وقتی نسخه جدیدتر یه برنامه رو می خوای خوبه. پشتیبانی از Flatpak بسته به نسخه ممکنه نیاز به تنظیم داشته باشه.
• فایل deb: از سایت رسمی سازنده می گیری و با نصب کننده بسته باز می کنی. فقط از سایت رسمی بگیر.
• Snap: یه فرمت دیگه ست و بسته به نسخه ممکنه به صورت پیش فرض فعال نباشه.

قانون ساده ام اینه: اول فروشگاه، بعدش سایت رسمی سازنده. هر دستوری رو که یه وبلاگ ناشناس گفت و پایانش یه اسکریپت از اینترنت بود، بدون خوندن اجرا نکن.

نه C داریم نه D

توی لینوکس درایو با حرف نداری. همه چیز زیر یه ریشه ست و فایل های شخصی تو توی پوشه Home خودت هستن. دیسک ها و فلش ها توی مدیر فایل، سمت چپ ظاهر می شن و با کلیک وصل می شن.

یه خطای رایج: پارتیشن ویندوزی (NTFS) رو باز می کنی و یا خطا می ده یا فقط خوندنیه. دلیلش معمولاً این که ویندوز کامل خاموش نشده و Fast Startup یا hibernate فعاله. قبل از نصب، تو ویندوز Fast Startup رو خاموش کن و با گزینه Shut down واقعی خاموش کن، نه Restart.

sudo یعنی «من مطمئنم»

برای کارهای سیستمی، مثل نصب و حذف بسته ها، سیستم رمزت رو می خواد. این همون «Run as administrator» ویندوزه، با یه فرق: پیام هشدار کمتر داره. دستور خودت رو بفهم، بعد اجراش کن. دو چیز رو هرگز بدون فهمیدن اجرا نکن: حذف با rm -rf و دادن دسترسی کامل با chmod -R 777 به پوشه های سیستمی.

برای به روزرسانی از ابزار گرافیکی استفاده کن، یا این دو دستور رو بزن:

sudo apt update
sudo apt upgrade

اگه وسط کار اینترنتت قطع شد و آپدیت نیمه کاره موند، دوباره همون دستورها رو اجرا کن. اگه خطای قفل (lock) دیدی، صبر کن آپدیت خودکار تموم بشه. با این جور مشکل ها زیاد برخورد می کنی، و اگه بخوای ابزارهایی که هر هفته بهشون سر می زنی رو بشناسی، چک لیست دستورات پرکاربرد لینوکس برای مدیر سایت نقطه شروع خوبیه.

درایور و سخت افزار

وای فای، کارت گرافیک NVIDIA و پرینتر سه تا جاییه که بیشتر از بقیه اذیت می کنن. قبل از نصب با USB زنده (که پایین تر توضیح دادم) چک کن وای فای، صدا و پرینترت کار می کنه. یه احتیاط عملی هم داشته باش: اگه وای فای بعد از نصب وصل نشد، یه کابل شبکه یا اشتراک اینترنت گوشی کنار دستت باشه، وگرنه درایور رو هم نمی تونی دانلود کنی.

برنامه های ویندوزی

ابزارهایی مثل Wine و Bottles بعضی برنامه های ویندوزی رو اجرا می کنن، ولی تضمینی نیست. چند مورد که مستقیم به شرایط ایران می خوره:

• خیلی از نرم افزارهای حسابداری ایرانی فقط ویندوزی ان. قبل از هر کاری از تامین کننده اش بپرس نسخه وب یا لینوکسی دارن یا نه.
• توکن های امضا و بعضی ابزارهای بانکی درایور ویندوزی می خوان. اگه به این ها نیاز داری، ویندوز رو نگه دار.
• Photoshop نسخه لینوکسی رسمی نداره. اگه کارت باهاش گره خورده، جایگزین مثل GIMP یا Krita رو باید جدی امتحان کنی، نه فقط نصب.
• LibreOffice با فایل های docx و xlsx معمولاً خوب کار می کنه، ولی فایل های پیچیده با جدول و راست به چپ ممکنه کمی جابه جا بشن. حتماً با یکی از فایل های واقعی خودت، شامل متن فارسی، امتحان کن. تنظیم کلید تغییر زبان کیبورد رو هم همون روز اول انجام بده.

اگه تجربه یه برنامه نویس از هفته اول مهاجرت رو بخوای، این مطلب درباره مهاجرت از ویندوز به لینوکس رو هم بخون.

ویندوز رو پاک نکن، اول یه روز کاری روی USB زندگی کن

بهترین راه برای فهمیدن این که Zorin OS به درد تو می خوره، امتحان بدون ریسکه. قدم به قدم:

1. از فایل های مهم بک آپ بگیر. روی یه هارد یا فلش جدا، نه روی همون دیسک. هر کاری با پارتیشن کردن ریسک داره.
2. ISO رو از سایت رسمی بگیر. اگه اینترنت بین الملل کند بود، با ابزاری دانلود کن که ادامه دانلود رو پشتیبانی کنه. بعد هش فایل رو با مقداری که سایت رسمی داده مقایسه کن. توی ویندوز:

certutil -hashfile Zorin.iso SHA256

1. با ابزاری مثل Rufus یا balenaEtcher فلش بوتیبل بساز.
2. از فلش بوت کن و گزینه امتحان بدون نصب رو انتخاب کن. اینجا چیزی روی دیسکت تغییر نمی کنه.
3. یه سناریوی کاری واقعی اجرا کن: وای فای، صدا، پرینتر، یه فایل docx فارسی، فیلم و کیبورد فارسی. اگه یه مورد خراب بود، همون جا یادداشت کن.
4. اگه راضی بودی، کنار ویندوز نصب کن، نه جایگزینش. این طوری هر وقت نرم افزار ویندوزی لازم شد، راه برگشت داری.

وقتی صفحه پارتیشن بندی رو می بینی، آروم باش. اشتباه رایج اینه که گزینه «پاک کردن کل دیسک» رو بدون دقت می زنن. دو بار بخون هر گزینه چی می کنه. اگه دیسکت با BitLocker رمزگذاری شده، پیش از هر کاری کلید بازیابی رو داشته باش و تنظیم Secure Boot رو هم از سایت رسمی بخون.

کی بره، کی صبر کنه

اگه این شرط ها رو داری، Zorin OS انتخاب خوبیه

• کارت بیشتر وب، مستندات و رسانه ست و به نرم افزار خاص ویندوزی وابسته نیستی.
• می تونی یه هفته با سرعت کمتر کار کنی و هر روز یه چیز تازه یاد بگیری.
• یه لپ تاپ قدیمی داری و می خوای جون تازه بگیره، به شرط این که حداقل سخت افزار نسخه فعلی رو چک کرده باشی.
• می خوای بعدها با لینوکس سرور هم آشنا بشی. عادت های ترمینال و بسته ها بعدش به کارت میاد. برای انتخاب توزیع سرور هم مقایسه Ubuntu و Debian برای سرور رو بخون، و برای تمرین واقعی می تونی یه سرور مجازی ایران هم بگیری.

اگه این شرط ها رو داری، فعلاً صبر کن

• نرم افزار اصلی کارت فقط برای ویندوزه و جایگزین قابل اتکا نداره.
• تحویل پروژه یا مهلت نزدیکه. وسط یه ددلاین سیستم عامل عوض نکن.
• به توکن، درایور خاص یا ابزار بانکی ویندوزی وابسته ای.
• نه وقت یادگیری داری، نه کسی کنارته. در این حالت ویندوز رو نگه دار و Zorin رو فقط روی USB یا ماشین مجازی امتحان کن.

سوالات متداول

آیا Zorin OS رایگانه؟

یه نسخه رایگان وجود داره و یه نسخه پولی با امکانات بیشتر. قیمت و تفاوت ها بسته به نسخه فعلی عوض می شه، پس از صفحه رسمی چک کن. برای امتحان و شروع معمولاً نسخه رایگان کافیه.

روی لپ تاپ قدیمی خوب کار می کنه؟

معمولاً از ویندوز سنگین روون تر جواب می ده، ولی تضمینی نیست. حداقل سخت افزار هر نسخه جدا اعلام می شه و قبل از نصب باید با سیستمت مقایسه ش کنی. بهترین تست اینه که با USB زنده یه دور کار کنی.

فایل های Word و Excel رو بدون مشکل باز می کنه؟

LibreOffice اکثر فایل های ساده رو درست باز می کنه. فایل های پیچیده، با فرمول های خاص، ماکرو یا قالب بندی راست به چپ، ممکنه کمی تفاوت داشته باشن. فایل های واقعی خودت رو امتحان کن، و اگه لازم بود نسخه وب آفیس رو توی مرورگر استفاده کن.

اگه پشیمون شدم می تونم برگردم؟

اگه Zorin رو کنار ویندوز نصب کرده باشی و بک آپ داشته باشی، بله، راحت تر. اگه کل دیسک رو پاک کرده باشی، باید ویندوز رو از نو نصب کنی و فایل نصب و لایسنسش رو داشته باشی. برای همین هم گفتم اول کنار ویندوز نصب کن.

یه آخر هفته وقت بذار، بعد تصمیم بگیر

لازم نیست قبل از امتحان کردن تصمیم بگیری. فلش بساز، یه روز کاری کامل روش کار کن و فهرست مشکل ها رو بنویس. اگه فهرست کوتاه بود و هیچ کدومش به نرم افزار حیاتی ربط نداشت، نصب کنار ویندوز یه انتخاب منطقیه. اگه یه مورد حیاتی توش بود، ویندوز رو نگه دار و بعداً دوباره امتحان کن.